گردشگری سلامت خراسان رضوی، ظرفیـت ها و چالـش ها

دکتر محمد اسماعیل خیامیبه موازات گسترش صنعت گردشگری، شاخه ها و انواع گوناگونی از این صنعت پدید آمد که هر کدام نیز طرفدارانی دارد. یکی از این شاخه های نوظهور و البته به سرعت در حال گسترش، گردشگری سلامت یا «Health Tourism» است. بنابر تعریف سازمان جهانی گردشگری (UNTWO)، گردشگری سلامت سفر افراد از محل دایمی زندگی خود به مدت بیش از ۲۴ ساعت و کمتر از یک سال برای حفظ ، بهبود یا به دست آوردن سلامت جسمی و روانی است.بنابراین تعریف گردشگری سلامت حوزه گسترده ای از پیش گیری تا درمان را شامل می شود.
گرچه برآورد حجم تجارت این صنعت در دنیا به دلیل نوظهور بودن و کمبود یا نبود آمار دقیق کاری دشوار است ولی در عین حال روند رو به رشد این آمار و ارقام این نکته را به خوبی نمایان می کند که برخی کشورهای دنیا با درک درست و به موقع درحال سرمایه گذاری های کلان در این صنعت درآمدزا و به سرعت در حال گسترش هستند و در این میان کشور ما با توجه به برخورداری از منابع و استعدادهای طبیعی و بهره مندی از شرایط مساعد آب و هوای و همچنین مراکز درمانی پیشرفته و اساتید مجرب و امکانات و تجهزات مناسب، همراه با هزینه های درمانی مناسب می تواند به عنوان یک قطب در این زمینه مطرح باشد در همین راستا ما (گروه اَوِسینا) به همراهی نشریه اقتصاد آسیا با دو تن از اساتید دانشگاه علوم پزشکی مشهد آقایان دکتر علیرضا توسلی و دکتر حمید خاکشور که در زمینه گردشگری درمانی «Medical Tourism» دارای تجارب مفیدی می باشند به گفتگو نشستیم که باهم می خوانیم:

ایران و بویژه خراسان رضوی در مقایسه با کشور های همسایه از چه ظرفیت و توانمندی هایی در زمینه درمان و گردشگری سلامت برخوردار است؟
دکتر توسلی: وجود بارگاه ثامن الائمه در مشهد که مرکز استان می باشد باعث شده تا خراسان رضوی قطب زیارت کشور و منطقه باشد به گونه ای که سالیانه میلیون ها نفر از داخل و خارج ایران برای زیارت بارگاه منور امام هشتم حضرت رضا (ع)، وارد این استان می شوند. از نظر گردشگری سلامت در مشهد، وجود بیمارستان های تخصصی و فوق تخصصی بزرگ و پزشکان توانمندی که در آنها خدمات ارائه می دهند، مشهد را بعنوان یکی از بزرگ ترین مراکز جذب توریست و توریست درمانی معرفی کرده است. که البته هنوز راه زیادی برای ارائه خدمات شایسته و ایده آل در پیش داریم. الحمدلله در حوزه گردشگری سلامت و البته در سایر حوزه های گردشگری از جمله زیارت ،سیاحت، به برکت نام مقدس امام رضا (ع)، استان ما از ظرفیت ها و پتانسیل های بسیار بالایی برخوردار است.
دکتر خاکشور: سطح پزشکی در ایران نسبت به سایر کشورهای همسایه بخصوص آسیای میانه و عراق، افغانستان و بعضی کشورهای حاشیه خلیج فارس در زمینه تشخیص و درمان بسیار بالاست و در رشته هایی مانند ناباروری، جراحی پلاستیک، چشم، سرطان و قلب ایران توانمندی های بسیار بالاتری دارد.

آیا تاکنون از این ظرفیت به درستی استفاده شده است؟ و اگر نشده، دلایل عدم استفاده از این موقعیت چه بوده است؟
دکتر توسلی: شکی نیست که ظرفیت استان خیلی بیشتر از آن چیزی است که امروزه وجود دارد. اقدامات زیربنایی زیادی در این زمینه باید صورت گیرد. خصوصا پس از برجام، امید است که با توسعه خدمات در استان ، این صنعت رشد چشمگیری بخود بگیرد. زیرا صنعت گردشگری در ایران با روی کار آمدن دولت‌های گوناگون نادیده گرفته شده است اما اکنون با توافق ایران و غرب، تغییراتی در حال شکل گیری است و به این ترتیب گردشگری و درآمد حاصل از آن می‌تواند باعث تغییرات بزرگ اقتصادی شود. داشته های ما در همه حوزه های خدمات گردشگری استان خیلی بیشتر از آن چیزی است که در حال حاضر مورد استفاده است. اطلاع رسانی در این زمینه چه به سرویس دهندگان درمانی اعم از پزشکان و دست اندر کاران این رشته و چه به افرادی که نیازمند این خدمت هستند از مسائل مهم و قابل توجهی است که باید مد نظر مسؤولین قرار گیرد. عدم آگاهي گردشگران درماني داخلي و خارجي از قابليت‌هاي توريسم سلامت و فقدان اطلاع‌رساني مناسب از امكانات توريسم سلامت در كشور بوضوح در کشور ماقابل لمس است و ازنظر اطلاع رسانی از سایر رقبا عقب هستیم.
دکتر خاکشور- متأسفانه از این ظرفیت به درستی استفاده نشده است به جهت این که متولی مشخص و جدی و آشنا به سطح پزشکی بین المللی وجود نداشته است.

رابطه بین بیمار خارجی و مراکز درمانی چگونه برقرار می شود، آیا چرخه صحیحی برای این ارتباط تعریف شده است؟
دکتر توسلی: ايجاد شبكه بيمارستان‌هاي توريستي در كشور از نيازهاي ضروري در اين حوزه است كه كمبود آن احساس مي‌شود و در طرح نظام اطلاع‌رساني توريسم سلامت در كشورقابل پيگيري است. همچنين، مطالعه و بررسي نظام بازاريابي(Marketing) در بيمارستان‌هايي كه در حوزه گردشگري سلامت فعاليت مي‌كنند، ازديگر مباحث قابل طرح در اين بخش مي‌باشد. متاسفانه رابط بین بیمار خارجی و مراکز درمانی خیلی نابسامان و گیج کننده است و سیستم های اطلاع رسانی دقیق و مطمئنی برای آگاه کردن بیمار خارجی وجود ندارد. یكي از نقاط ضعف عمده صنعت توريسم سلامت در كشور كه باعث عدم آگاهي گردشگران درماني داخلي و خارجي از قابليت‌هاي توريسم سلامت در كشور مي‌شود، فقدان اطلاع‌رساني مناسب از امكانات توريسم سلامت در ايران است. براي اثبات اين مدعا كافي است سایت های بیمارستان های مجهز ایران را ملاحظه کنید تا از وضيت تاسف بار اطلاع‌رساني اين بيمارستان ها آگاه شويد و در مقابل به سايت يكي از بيمارستان‌هاي هند، سنگاپور يا فيليپين هم مراجعه كنيد تا تفاوت‌ها را لمس كنيد و اين تفاوت‌ها منهاي صدها ساعت برنامه توليدي راديوئي، تلويزيوني وتيزرهاي تبليغاتي است كه به معرفي اين مناطق مي‌پردازند و دائما در شبكه‌هاي ماهواره‌اي پخش مي‌شوند و اين ضعف اساسي تقريبا در مورد تمامي مراكز درماني مجهز و مستعد جذب گردشگران درماني و نيز سایر مناطق گردشگر پذیر همچون آبگرم‌هاي طبيعي و … در كشور وجود دارد.
دکتر خاکشور: به دلیل نبود متولی و سازمان مشخص جهت جذب و پذیرش بیماران خارجی ارتباط بیماران با مراکز درمانی بصورت غیر علمی و توسط رابطین و مترجمین و یا شناختی که مراکز درمانی و پزشکان خارجی از توانمندی بعضی پزشکان داخلی دارند برقرار شده که این روند نمی تواند قابل توسعه در دراز مدت باشد.

وجود دلالان گردشگری سلامت چه آسیب هایی به این بخش وارد می کند و برای جلوگیری آن چه باید کرد؟
دکتر توسلی: امکانات درماني و پزشکي در کشور برای خدمت به گردشگران خارجی مناسب است و مشهد مقدس نیز جزو شهرهای رده اول برای درمان توسط گردشگر خارجی بخصوص از کشورهای شیعه نشین محسوب می شود ولی بزگترین آفت و ضربه را همین دلالان سلامت به این رابطه خواهند زد. نبود سازوکاري مناسب براي جذب، پذيرش و هدايت بيماران خارجي توسط دستگاه هاي متولي امر از يک سو و جولان دلالان از سويي ديگر باعث شده تا آينده گردشگري سلامت نه تنها در مشهد بلکه در کل کشور به مخاطره بيفتد. دلالاني که به دلیل غیر رسمی بودن و نامشخص بودن آنها پیدا کردنشان کار ساده ای نیست. این دلالان در سیستم درمان گردشگر نفوذ کرده اند و گاهی درآمد های هنگفت و نامعقولی را به گردشگر تحمیل و بخش عمده آن را خود به جیب میزنند و سعی می کنند که بیمار و پزشک از این وجوه بی اطلاع بمانند بنده خود شاهدم که گاهی دلالانی بیمار را به مراکز ارزان قیمت و بعضا کم کیفیت برده وچندین برابر هزینه درمان را از بیمار نا آگاه گرفته اند. روز بروز این شبکه مخوف و ناسالم پچیده تر می شود و برخورد با آن مشکل تر و هر چه زود تر باید این مساله سازماندهی شود. زیرا گردشگرانی که دردام اینها گرفتار می شوند گناه و خطای این گروه اندک و سودجو را بپای همه ملت با فرهنگ و مسلمان می گذارند. ایجاد مراکز ارتباطی قوی و مطمئن تحت نظر دانشگاه ها و کنترل دقیق آن و قطع روابط پولی بین گردشگر و پزشک و حذف دلال ها و یا سازماندهی آنها هر چه زودتر باید صورت گیرد.
دکتر خاکشور: همانطور که عرض شد دلالان گردشگری سلامت به کیفیت ارائه خدمات درمانی توجه نداشته بلکه انگیزه آنها کسب درآمد بیشتر با مراکزی است که حق الزحمه بیشتری به آنها پرداخت می کنند لذا نتیجه نهایی درازمدت مطلوب نخواهد بود و ارجاع بیماران خارجی دوام و یا توسعه نخواهد یافت لذا باید شرکت های گردشگری رسمی و معتبر با ضوابط اجرائی مشخص در رشته های مختلف زیر نظر متولی اصلی که فارغ از هر ارتباط یا سلیقه شخص یا افراد و یا مراکز خاص باشند فعالیت کنند.

به نظر شما آیا وجود مراکز و شرکت های رسمی و معتبر گردشگری سلامت می تواند مشکل دلالان را حل کند؟
دکتر توسلی: شکی نیست که سازماندهی این صنعت و ایجاد مراکز معتبر نظارتی به بهبودی اوضاع کمک خواهند کرد. از قرار اطلاع ، مدتی است که ساماندهي گردشگري سلامت در کشور بوجود آمده و شورایی بنام شوراي راهبري گردشگري سلامت برای نظارت تشکیل شده است.در اين شورا که متشکل از نمايندگان سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري،سازمان نظام پزشکي،وزارت امور خارجه و معاونت درمان وزارت بهداشت است، کار ساماندهي گردشگري سلامت صورت مي گيرد.  وجود مراکز معتبر گردشگری و شرکت های رسمی که بتواننداعتماد گردشگران را جلب نمایند منجر به کوتاه کردن دست واسطه ها و دلالان خواهد شد ولی همانطور که قبلا عرض شد حذف دلال ها کار بسیار پیچیده و مشکلی است. علاوه بر این باید سایت معتبر و جامعی برای معرفی پتانسیل‌های درمانی خود به دنیا داشته باشیم، این سایت باید از طریق سفارتخانه‌ها تبلیغ و معرفی شود تا مورد اعتماد باشد و بیماران خارجی با مراکز درمان از طریق این سایت آشنا شوند و از نحوه دسترسی به آن‌ها و خدماتی که ارائه می‌دهند، آگاهی یابند.
دکتر خاکشور: تعامل منطقی و عادلانه ای باید بین مراکز درمانی و شرکت های گردشگری سلامت وجود داشته باشد که به محض پذیرش بیماران اقدامات لازم اعم از تشخیص و یا درمان طبی و یا جراحی در کوتاه ترین زمان صورت گیرد و از طرفی مراکز درمانی تعهدات مالی خود را به موقع و کامل نسبت به این شرکت ها انجام دهند تا وضعیتی مشابه سازمان های بیمه گر در داخل نسبت به مراکز درمانی پیدا نشود.

به نظر شما چه مشکلاتی فراروی بحث گردشگری سلامت در استان وجود دارد؟ و برای حل آنها چه پیشنهاداتی دارید؟
دکتر توسلی: مشهد در چندسال اخیر روند روبه‌رشدی را سپری کرده و شهرداری هم در ایام خاص و به ویژه نوروز با نصب نمادها و ایجاد فضای سبز و… مشهد را زیبا کرده است. اگر از این مسائل بگذریم، باید در مشهد فکری به حال ترافیک و زیرساخت‌های حمل‌ونقل کرد.
پارکینگ هم مشکل اصلی شهر مشهد است که باید برای آن راه‌حلی پیش‌بینی کرد و در کنار مسئله پارکینگ، مقوله راهنمای زائر، ناوگان اتوبوس‌رانی و تاکسی‌رانی و مترو هم نیاز به تقویت دارد. فراهم کردن اقامتگاه‌های مناسب برای گردشگران سلامت و پزشکی از دیگر موارد ضروری در راستای توسعه گردشگری سلامت است . باید در این راه متناسب با استانداردهای جهانی پیش برویم و همایش‌های مختلف برگزار ‌کنیم و مشکلات فرا روی کار را با بحث و تبادل نظر رفع نماییم. طب سنتی و اسلامی هم یک مقوله جدا گانه ای است که نیاز به سازماندهی و جذاب سازی دارد. و سرمایه عظیم و ناشناخته ای است که باید روی آن بیشتر کار کنیم. تا گردشگری سلامت گسترش یابد.
دکتر خاکشور: مشکل اصلی نداشتن متولی و برنامه مدون و اجرائی در این موضوع است و بی تفاوتی نسبت به این موضوع باعث از دست دادن این فرصت خواهد شد. بنابراین پیشنهاد می شود: توسط مرجع رسمی و دولتی متشکل از سازمان گردشگری و میراث فرهنگی، امور خارجه، بهداشت و درمان، هیئتی با حضور کارشناسان این موضوع و پزشکان بنام و با تجربه و شناخته شده در عرصه بین المللی و صاحب نام که اعتبار علمی آنها در مجامع بزرگ پزشکی به ثبت رسیده و توسط پزشکان خارجی در کشورهای همسایه شناخته شده هستند تشکیل شود و اقدامات درمانی بیماران ارجاعی توسط این پزشکان صورت گیرد که وجهه پزشکی ایران خدشه دار نشود و حتی بلکه نزد پزشکان همسایه محرز و ارتقاء یابد و از طرفی مراکز درمانی با سرویس های مجهز و هتلینگ استاندارد برای پذیرش این بیماران انتخاب و معرفی شوند. این مهم هر چه زودتر باید عملی شود تا این بی برنامگی و نامنظمی که نتیجه نهایی آن خدشه دار شدن توان علمی پزشکی جمهوری اسلامی ایران است خاتمه یابد و بیماران بیشتری از سایر کشورها نیز مراجعه کنند و از توانمندی پزشکی ایران بهره مند شوند.

سخن آخر
دکتر توسلی: سرزمین خراسان سرزمین کهن با تاریخ تاثیر گذار در زمینه تمدن بشری می باشد. از کهن ترین و بزرگترین قنات دنیا که بنام قنات قصبه معروف و در گناباد واقع است در نظربگیرید تا آرامگاه های بسیاری از فضلا و شعرا و علی الخصوص بارگاه حضرت رضا (ع) و در کنار این آثار تاریخی که برای گردشگران جذاب می باشد. وجود مراکز درمانی پیشرفته با متخصصین تراز اول که خدمات درمانی را در سطح استانداردهای جهانی میتوانند ارائه نمایند. به خصوص این که درمان در استان ما ارزان ترین نرخ را در سطح کشور و شاید دنیا داشته باشد، لذا بکوشیم از این فرصت ها و غنائم بنحو شایسته استفاده نماییم.
دکتر خاکشور: ایران و به خصوص مشهد در زمینه جراحی قلب توانمندی های منحصر بفردی دارد که در سطح جهانی از رتبه بالا و اعتبار خاصی برخوردار است مانند روشهای نوین کم تهاجم و ویدئویی جراحی قلب و همچنین جراحی قلب کودکان با بیماری های مادرزادی قلب از جمله آنهاست.

حسین کوه زاد (نشریه اقتصاد آسیا)
محمدجواد چوپانکاره ( گروه گردشگری سلامت اَوِسینا)

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *